สอนการเล่นสะล้อพื้นฐาน By ครู มิตร แก้วมณี

การอนุรักษ์ดนตรีไทย    

♣ เครื่องดนตรีไทย

   คือ สิ่งที่สร้างขึ้นสำหรับทำเสียงให้เป็นทำนอง หรือจังหวะ วิธีที่ทำให้มีเสียงดังขึ้นนั้นมี อยู่ ๔ วิธี คือ
ใช้มือหรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งดีดที่สาย แล้วเกิดเสียงดังขึ้น สิ่งที่มีสายสำหรับดีด เรียกว่า "เครื่องดีด"
ใช้เส้นหางม้าหลายๆ เส้นรวมกันสีไปมาที่สาย แล้วเกิดเสียงดังขึ้น สิ่งที่มีสายแล้วใช้เส้นหางม้าสีให้เกิด เสียงเรียกว่า "เครื่องสี"
ใช้มือหรือไม้ตีที่สิ่งนั้น แล้วเกิดเสียงดังขึ้น สิ่งที่ใช้ไม้หรือมือตี เรียกว่า "เครื่องตี"
ใช้ปากเป่าลมเข้าไปในสิ่งนั้น แล้วเกิดเสียงดังขึ้น สิ่งที่เป่าลมเข้าไปแล้วเกิดเสียงเรียกว่า "เครื่องป่า"

เครื่องทุกอย่างที่กล่าวแล้วรวมเรียกว่า เครื่องดีด สี ตี เป่า

   ♣  ดนตรีไทยเป็นส่วนหนึ่งของสังคมไทย เป็นวัฒนธรรมไทยอันล้ำค่า ดนตรีไทย

เปรียบเสมือนกระจกสะท้อนสภาพของสังคมไทย ค่านิยม วิถีชีวิต ประเพณี พฤติกรรม รวมถึง

จารีตประเพณี ได้ดี ผู้เขียนบทความนี้ จึงขอสรุปมรดกความงามดนตรีไทยในวัฒนธรรมไทย

ได้ดังต่อไปนี้

1 ดนตรีไทยเป็นงานศิลปะที่มนุษย์สร้างขึ้น โดยเลียนรู้จากธรรมชาติ โดยใช้เสียง เป็นสื่อในการถ่ายทอดออกมาเป็นทำนองเกิดอารมณ์ของเพลง บรรเลงให้เกิดความไพเราะ

ตามจินตนาการของนักประพันธ์ และดนตรีไทยก็ได้ทำหน้าที่ขับกล่อมมานุษยชาติ ให้มีความสุข

สนุกสนาน

2 ดนตรีไทยมีความสำคัญต่อบุคคลในการพัฒนาคุณภาพชีวิตจิตใจ เป็นสื่อกลาง

สร้างสรรค์กิจกรรมทางจารีตประเพณี ศาสนา ศิลปวิทยาการ และเป็นสื่อสารทางสังคมที่

สามารถช่วยให้เกิดการรวมกลุ่มของคนในชาติ สร้างพลังทางสังคม วัฒนธรรม เกี่ยวข้องกับ

สถาบันต่างๆ เช่น สถาบัน ครอบครัว วัด วัง การเมือง การปกครอง การศึกษา และการทหาร

เป็นต้น

3 ดนตรีไทยเป็นภูมิปัญญา องค์ความรู้ทางวัฒนธรรมของคนไทยที่ได้สร้างสรรค์

ทั้งรูปแบบเครื่องดนตรี การประพันธ์เพลง วิธีการบรรเลง ขั้นตอนการขับร้อง และโดยมีรูป

แบบการนำเสนอการบรรเลงอย่างมีระเบียบแบบแผน

4 ดนตรีไทยได้ทำหน้าที่ถ่ายทอดอารมณ์ ความรู้สึก การประกอบกิจกรรม

ตามความศรัทธา ความเชื่อและพิธีกรรม เพื่อบรรเลงประกอบให้สอดคล้องพิธีการให้เกิดพลัง

ความสมบูรณ์

5 ดนตรีไทย เป็นงานศิลปะที่มีแต่ความงาม ความสุนทรีย์ เมื่อใครได้ฟัง หรือ

บรรเลงดนตรีด้วยตนเองแล้ว จะทำให้เกิดสมาธิ ช่วยให้เป็นคนมีระเบียบวินัย รอบคอบและ

เป็นคนกล้าแสดงออก

♣ สะล้อ

เป็นเครื่องดนตรีเครื่องสีพื้นเมืองล้านนาเพียงชนิดเดียว ซึ่งมีทั้ง 2 สายและ 3 สาย เป็นตัวหลักมักนิยมใช้ขึ้นนำเพลงในวง สะล้อ ซอ ซึง สะล้อมีขนาด 3 ขนาดได้แก่ เล็ก กลาง ใหญ่ ซึ่งมีหน้าที่ในการเล่นในวงไม่เหมือนกัน ส่วนมากมักนิยมผสมกับซึ่ง และขลุ่ยล้านนา มีเสียงที่เป็นเอกลักษณ์ สามารถสื่อเล่าถึงอารมณ์ที่ผู้เล่นต้องสื่อได้ หรือการสีเลียนเสียงมนุษย์ก็สามารถทำได้ สะล้อเป็นเครื่องดนตรีที่ละเอียดอ่อน เพราะพื้นที่วางสะล้อเมื่อเล่นก็มีผลต่อเสียงที่ออกมาทั้งหมด

♣ โครงสร้างสะล้อ

โครงสร้างของสะล้อ เรียงจากบนไปล่าง

ส่วนประกอบของสะล้อ
หัวสะล้อ มีการแกะเป็นรูปทรงต่างๆเช่น ทรงน้ำต้น ทรงดาบสะหรีกัญไชย ฯลฯ
ช่วงลูกบิด เป็นช่วงที่ยึดลูกบิดเข้ากับตัวสะล้อ
ลูกบิด มีหน้าที่ปรับเสียงของสะล้อพะ
รัดอก ไว้รวบสายสะล้อจากลูกบิดให้ใกล้กัน เพื่อให้อำนวยต่อการเล่น
ลำตัว ช่วงที่มีไว้ให้มือซ้ายสำหรับกดลงบนสาย เพื่อเล่นเป็นโน้ตต่างๆ
สายสะล้อ เป็นสายชนิดเดียวกับสายกีตาร์ มี 2 สายหรือ 3 สาย
กะโหล้ง หรือ กะโหลกสะล้อ เพื่อเป็นทางออกของเสียง
ก๊อบสะล้อ หรือหย่อง อยู่ชิดกับตาดสะล้อ(อาศัยแรงฝึดและแรงกดจากสายที่ขึง ผ่าน)เป็นตัวผ่านของสาย เป็นส่วนที่รับการสั่นสะเทือนของสาย เพื่อมีเสียง
ตาดสะล้อ เป็นไม้แผ่นบางๆ ที่ปิดกะโหล้งหรือกะโหลกซอ เป็นตัวรับการสั่นสะเทือนจากสายที่ผ่านก๊อบสะล้อ ทำให้เกิดเป็นเสียงขึ้น
ขาสะล้อ เป็นตัวรับน้ำหนักสะล้อและน้ำหนักมือของผู้เล่น
ก๋งสะล้อ หรือคันชัก เป็นตัวสีทำให้สายสั่นสะเทือนเพื่อให้เกิดเสียงได้
สายก๋ง สมัยก่อนใช้หางม้า แต่ปัจจุบันใช้ไนลอน สัมผัสกับสายสะล้อเวลาสีเพื่อให้เกิดเสียง ต้องใช้ยางสนถูเพื่อให้เกิดความฝึดก่อน

ขนาดของสะล้อ คือ

สะล้อใหญ่

สะล้อกลาง

สะล้อเล็ก

♣ การทำสะล้อ

นับตั้งแต่การเลือกไม้ไปจนถึงผลิตเป็นสะล้อ มีความสำคัญมาก เพราะให้คุณภาพเสียงที่แตกต่างกัน นิยมใช้ไม้ประดู่ ไม้ชิงชัน ไม้พญางิ้วดำ เป็นต้น กะโหล้งหรือกระโหลกเสียงสะล้อ การเลือกใช้กะลามะพร้าวก็สำคัญมาก หากเลือกกะลาที่ยังไม่ค่อยแก่นัก เสียงจะออกทุ้มๆ หากเลือกกะลาที่แก่ จะให้คุณภาพเสียงที่แกร่ง ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับช่างผู้ผลิต ส่วนตาดสะล้อเป็นส่วนที่สำคัญมากเพราะการเลือกใช้ไม้ที่มาทำมีผลต่อการสั่นสะเทือนของไม้ส่งผลให้ ความกังวาล ความลึกของเสียง ความดัง ฯลฯ ของตัวเครื่องดนตรี

การทำสะล้อ ไม่ปรากฏสูตรตายตัว ส่วนใหญ่ทำขึ้นโดยอาศัยเลียนแบบจากของเก่าและ ประสบการณ์ทางเสียงและรูปลักษณะ แต่พอจะอนุมานขนาดของสะล้อได้จากที่ปรากฏโดยทั่วไปดังนี้

- สะล้อใหญ่ หน้ากะโหลกกว้าง ประมาณ 5.5 นิ้ว คันสะล้อวัดจากกะโหลกถึงหลักสะล้อยาว ประมาณ 15 นิ้ว

- สะล้อกลาง หน้ากะโหลกกว้าง ประมาณ 4.5 นิ้ว คันสะล้อวัดจากกะโหลกถึงหลักสะล้อยาว ประมาณ 13.5 นิ้ว

- สะล้อเล็ก หน้ากะโหลกกว้าง ประมาณ 3.5 นิ้ว คันสะล้อวัดจากกะโหลกถึงหลักสะล้อยาว ประมาณ 12 นิ้ว

♣ ประโยชน์ของดนตรีไทย

1. ได้ฝึกสมาธิ ช่วยให้เป็นคนรอบคอบ
2. ช่วยให้เป็นคนใจเย็นและมีระเบียบวินัยในตนเอง
3. รักษาขนบธรรมเนียมประเพณีไทยให้คงอยู่ต่อคนรุ่นหลังและตลอดไป
4. สนุกสนานและคลายเครียด
5. ได้ใช้เวลาว่างให้เป็นประโยชน์
6. เสียงดนตรีเป็นสิ่งที่กล่อมหัวใจของคนให้อ่อนโยน เยือกเย็นดับทุกข์ได้ชั่วขณะ ปลุกใจให้รื่นเริงกล้าหาญ สิ่งเหล่านี้ย่อมเกิดแก่บุคคลผู้ฟังทั่วๆไป
7. เป็นเครื่องที่ทำให้โลกครึกครื้น
8. การแสดงมหรสพต่างๆ เป็นต้นว่า โขนละคร ดนตรีก็เป็นผู้ประกอบให้น่าดูสนุกสนานขึ้นสมอารมณ์ผู้ดูและผู้แสดง
9. ทำความสมบูรณ์ให้แก่ฤกษ์และพิธีต่างๆ ทั้งของประชาชนและของชาติ
10. เป็นเครื่องประกอบในการสงคราม ซึ่งเคยใช้ได้ผลมาแล้วหลายชาติ กล่าวโดยเฉพาะชาติไทยคราวสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เมื่อยังดำรงพระยศเป็นเจ้าพระยาจักรีทรงรักษาเมืองพิษณุโลกต่อสู้ อะแซหวุ่นกี้ ก็ได้ทรงใช้ดนตรีเป็นเครื่องประกอบอุบาย เป็นต้น
11. ทำให้โลกเห็นว่าชาติไทยมีวัฒนธรรมเป็นอันดี ชาติใดที่มีวัฒนธรรมของตนอยู่อย่างดีย่อมเป็นที่ยกย่องของชาติทั้งหลาย

จัดทำโดย

นางสาวอภิชญา  สอนสมฤทธิ์

เลขที่ 19 ม.6/2